«موجودات استثنایی» (Remarkable Creatures) یکی از مهمترین رمانهای تاریخی تریسی شوالیه، نویسنده پرفروش آمریکایی-بریتانیایی، است که با ترجمه هما بینا توسط نشر چشمه منتشر شده است. شوالیه که با رمان مشهور دختری با گوشواره مروارید به شهرت جهانی رسید، در این اثر نیز از دل یک رویداد تاریخی واقعی، داستانی خلق کرده که در آن تاریخ، علم، دوستی، تبعیض جنسیتی و جستوجوی حقیقت به شکلی هنرمندانه در هم تنیده شدهاند. رمان بر پایه زندگی واقعی دو زن انگلیسی، مری اَنینگ و الیزابت فیلپات، نوشته شده است؛ زنانی که در اوایل قرن نوزدهم، با کشف فسیلها نقش مهمی در شکلگیری علم دیرینهشناسی ایفا کردند، اما سالها از سوی جامعه علمی مردسالار نادیده گرفته شدند.
داستان در شهر ساحلی لایم ریجیس در جنوب انگلستان میگذرد؛ منطقهای که صخرههای ساحلی آن به دلیل وجود فسیلهای فراوان شهرت داشت. شخصیت اصلی داستان، مری انینگ، دختر خانوادهای فقیر است که از کودکی همراه پدرش به جستوجوی فسیل میرود. پس از مرگ پدر، فروش این فسیلها به تنها راه تأمین معاش خانواده تبدیل میشود. مری تحصیلات رسمی چندانی ندارد، اما استعداد خارقالعادهای در شناسایی فسیلها و درک ساختار آنها دارد. کشف اسکلت جانوران عظیمالجثه دریایی توسط او، توجه دانشمندان را جلب میکند و همزمان، باورهای رایج درباره آفرینش جهان را به چالش میکشد.
در سوی دیگر روایت، الیزابت فیلپات قرار دارد؛ زنی تحصیلکرده از طبقه متوسط که به همراه خواهرانش از لندن به لایم ریجیس آمده است. او نیز علاقهای جدی به فسیلها و علوم طبیعی دارد و همین علاقه مشترک، دوستی عمیقی میان او و مری شکل میدهد. تفاوت طبقاتی، اختلاف سنی و سبک زندگی این دو زن، مانع نزدیکیشان نمیشود؛ بلکه رمان نشان میدهد چگونه کنجکاوی علمی و اشتیاق به شناخت جهان میتواند انسانهایی از دو دنیای متفاوت را به یکدیگر پیوند دهد. با این حال، این دوستی همیشه بدون تنش نیست و حسادت، سوءتفاهم، رقابت و تفاوت نگاه نیز در آن حضور دارند. شوالیه رابطه آنها را با ظرافتی روانشناختی ترسیم میکند و از تبدیل آن به یک دوستی آرمانی و بینقص پرهیز دارد.
یکی از مهمترین دستاوردهای رمان، پیوند زدن داستانی انسانی با تاریخ علم است. نویسنده نشان میدهد که کشف فسیلها تنها یک اتفاق علمی نبود، بلکه آغازگر تحول بزرگی در نگاه انسان به تاریخ زمین و منشأ حیات شد. در دورهای که بسیاری از مردم جهان را بر اساس تفسیرهای سنتی کتاب مقدس میشناختند، یافتههای مری انینگ پرسشهای تازهای درباره قدمت زمین، انقراض گونهها و تکامل موجودات زنده مطرح کرد. شوالیه این مباحث علمی را به شکلی روایت میکند که حتی خوانندهای بدون پیشزمینه علمی نیز بتواند اهمیت آنها را درک کند، بیآنکه داستان به اثری آموزشی تبدیل شود.
«موجودات استثنایی» همچنین رمانی درباره جایگاه زنان در جامعه است. مری و الیزابت، هر دو در جهانی زندگی میکنند که زنان حق حضور رسمی در انجمنهای علمی را ندارند و دستاوردهایشان اغلب به نام مردان ثبت میشود. شوالیه بدون شعارزدگی، این تبعیض را از خلال زندگی روزمره شخصیتها نشان میدهد؛ از نادیده گرفته شدن مری در محافل علمی گرفته تا محدودیتهایی که الیزابت به دلیل جنسیتش تجربه میکند. در نتیجه، رمان علاوه بر بازسازی یک مقطع تاریخی، تصویری از مبارزه آرام اما پیگیر زنانی ارائه میدهد که میخواهند دانش، استعداد و استقلال خود را به رسمیت بشناسانند.
از نظر سبک، تریسی شوالیه به نثری روان، توصیفهای دقیق و فضاسازی زنده شهرت دارد. او با استفاده از جزئیات محیطی، ساحلهای سنگی، صخرههای فرسوده، جزر و مد دریا و هوای متغیر جنوب انگلستان را چنان ملموس توصیف میکند که طبیعت به یکی از شخصیتهای اصلی داستان تبدیل میشود. این طبیعت، هم سرچشمه کشف و امید است و هم مکانی خطرناک که هر لحظه امکان ریزش صخرهها و مرگ را در خود دارد. همین دوگانگی، فضای رمان را سرشار از تعلیق و زندگی میکند.
شخصیتپردازی نیز از نقاط قوت کتاب است. مری انینگ نه یک قهرمان اسطورهای، بلکه انسانی با ترسها، خشمها، آرزوها و ضعفهای خود است. الیزابت نیز تنها نقش حامی را ندارد و او نیز با حسرتها، تنهایی و محدودیتهای اجتماعی دستوپنجه نرم میکند. همین پرداخت واقعگرایانه سبب شده است که رابطه این دو شخصیت، باورپذیر و عمیق باشد و خواننده بتواند با هر دوی آنها همدلی کند.
درباره نویسنده و مترجم
تریسی شوالیه (متولد ۱۹۶۲) از شناختهشدهترین نویسندگان رمان تاریخی معاصر است. او در آثارش معمولاً شخصیتهای واقعی تاریخ را در کنار شخصیتهای داستانی قرار میدهد و با اتکا به پژوهشهای دقیق تاریخی، روایتهایی خلق میکند که هم جذابیت داستانی دارند و هم تصویری معتبر از دورههای مختلف تاریخ ارائه میدهند. «دختری با گوشواره مروارید»، «سقوط فرشتگان»، «بانوی تکشاخ» و «لبه باغ» از دیگر آثار مشهور او هستند.
ترجمه فارسی این رمان را هما بینا انجام داده و نشر چشمه آن را منتشر کرده است. ترجمه روان کتاب، در کنار انتشار آن در مجموعه ادبیات داستانی چشمه، باعث شده مخاطبان فارسیزبان نیز بتوانند با یکی از موفقترین رمانهای تاریخی دو دهه اخیر آشنا شوند.
چرا باید این کتاب را خواند؟
«موجودات استثنایی» فقط داستان کشف چند فسیل نیست؛ رمانی است درباره اشتیاق انسان به دانستن، دوستی میان دو زن از دو طبقه اجتماعی متفاوت، مبارزه با پیشداوریهای علمی و اجتماعی و بهای سنگینی که گاه پیشگامان علم برای حقیقتجویی میپردازند. اگر به رمانهای تاریخی مستند، داستانهایی با شخصیتهای زن قدرتمند و آثاری که علم، تاریخ و ادبیات را در کنار یکدیگر قرار میدهند علاقه دارید، این کتاب یکی از بهترین انتخابهاست؛ اثری که هم روایتی جذاب دارد و هم یادآور نقش فراموششده زنانی است که مسیر علم را برای همیشه تغییر دادند.