«به عرض حال جسارت گردید» اثری از محمد چرم‌شیر است؛ نویسنده و نمایشنامه‌نویسی که بخش مهمی از فعالیت ادبی و هنری خود را به تئاتر و نمایشنامه اختصاص داده و از چهره‌های پرکار ادبیات نمایشی معاصر ایران به شمار می‌آید. چرم‌شیر در طول فعالیت حرفه‌ای خود نمایشنامه‌های متعددی نوشته و برخی از آثارش در قالب کتاب نیز منتشر شده‌اند. نشر چشمه یکی از ناشرانی است که آثار نمایشی او را در قالب کتاب در اختیار مخاطبان قرار داده است.
عنوان «به عرض حال جسارت گردید» از همان ابتدا حال‌وهوایی رسمی، اداری و درعین‌حال کنایه‌آمیز دارد. ترکیب «عرض حال» یادآور نامه یا دادخواستی است که فردی برای بیان خواسته، شکایت یا وضعیت خود به شخصی صاحب قدرت ارائه می‌کند. همین انتخاب زبانی می‌تواند مخاطب را به فضای آثار چرم‌شیر نزدیک کند؛ فضایی که در آن زبان، شیوه‌ی بیان و رابطه‌ی میان فرد و ساختارهای اجتماعی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
«به عرض حال جسارت گردید» چه نوع کتابی است؟
این اثر را باید در کارنامه‌ی محمد چرم‌شیر و در محدوده‌ی ادبیات نمایشی معاصر ایران بررسی کرد. چرم‌شیر از نمایشنامه‌نویسانی است که آثارش را تنها بر پایه‌ی روایت خطی و قصه‌گویی کلاسیک بنا نمی‌کند و زبان، موقعیت نمایشی، بازآفرینی متون و نگاه به انسان معاصر در نوشته‌هایش اهمیت زیادی دارد.
در معرفی آثار چرم‌شیر، از نمایشنامه‌هایی مانند «شیش و بش»، «روز رستاخیز»، «همین امشب»، «یوزف کا» و «روایت عاشقانه‌ای از مرگ در ماه اردیبهشت» نام برده شده است. این گستردگی موضوعی نشان می‌دهد که فعالیت او محدود به یک نوع روایت یا یک فضای مشخص نیست و در طول سال‌های فعالیتش شکل‌های متنوعی از نمایشنامه‌نویسی را تجربه کرده است.
اهمیت عنوان کتاب
«به عرض حال جسارت گردید» عنوانی است که خود می‌تواند بخشی از تجربه‌ی خواندن اثر باشد. «عرض حال» در زبان رسمی به بیان وضعیت، شکایت یا درخواست گفته می‌شود و «جسارت» نیز در ترکیب‌های اداری و تعارف‌آمیز فارسی، گاهی برای اشاره به جرئت‌کردن در برابر فردی صاحب جایگاه به کار می‌رود.
قرارگرفتن این دو تعبیر در کنار هم، لحنی دوگانه ایجاد می‌کند: از یک طرف زبان کاملاً رسمی و مؤدبانه است و از طرف دیگر، همین رسمیت می‌تواند حالت طنز، طعنه یا انتقاد پیدا کند. چنین حساسیتی نسبت به زبان با ماهیت کار نمایشی چرم‌شیر نیز همخوان است؛ زیرا در نمایشنامه، کلمات فقط حامل اطلاعات نیستند و می‌توانند رابطه‌ی قدرت، شخصیت و موقعیت را نیز آشکار کنند.
زبان؛ یکی از عناصر مهم در آثار چرم‌شیر
محمد چرم‌شیر از نویسندگانی است که زبان در آثارش جایگاهی فراتر از وسیله‌ی انتقال داستان دارد. دیالوگ‌ها، لحن شخصیت‌ها و نحوه‌ی قرارگرفتن جمله‌ها در یک متن نمایشی می‌توانند بخشی از ساختار دراماتیک باشند.
این ویژگی اهمیت خاصی در خواندن نمایشنامه دارد. نمایشنامه برخلاف رمان، بخش قابل‌توجهی از جهان خود را از طریق گفت‌وگو و کنش شخصیت‌ها می‌سازد. بنابراین خواننده باید علاوه بر اینکه به «چه اتفاقی می‌افتد» توجه می‌کند، به «شخصیت‌ها چگونه حرف می‌زنند» نیز دقت داشته باشد. در مورد آثار چرم‌شیر، توجه به همین جنبه می‌تواند تجربه‌ی خواندن را غنی‌تر کند؛ زیرا زبان گاهی خودش به ابزار شخصیت‌پردازی، طنز یا ایجاد فاصله میان ظاهر و معنای واقعی سخن تبدیل می‌شود.
نمایشنامه‌نویسی و نگاه به انسان معاصر
بخش مهمی از اهمیت آثار محمد چرم‌شیر را می‌توان در ارتباط آن‌ها با تجربه‌ی انسان معاصر جست‌وجو کرد. نمایشنامه برای او صرفاً بازگویی یک داستان نیست؛ بلکه می‌تواند بستری برای مواجهه‌ی انسان با مسائل اجتماعی، تاریخی و روانی باشد.
این ویژگی سبب شده است آثار او در کنار متن مکتوب، برای اجرا نیز ظرفیت داشته باشند. چرم‌شیر سال‌ها در فضای تئاتر فعالیت کرده و علاوه بر نویسندگی، به‌عنوان مدرس و دراماتورژ نیز فعالیت داشته است. همین تجربه‌ی چندجانبه، نگاه او به متن نمایشی را از یک نوشته‌ی صرفاً ادبی فراتر می‌برد.
خواندن نمایشنامه به‌عنوان ادبیات
یکی از جذابیت‌های کتابی مانند «به عرض حال جسارت گردید» این است که مخاطب می‌تواند نمایشنامه را حتی بدون تماشای اجرای صحنه‌ای آن بخواند. البته نمایشنامه در نهایت برای اجرا نوشته می‌شود، اما متن مکتوب نیز می‌تواند واجد ارزش ادبی مستقل باشد.
هنگام خواندن چنین اثری، بهتر است صحنه‌ها را در ذهن تصور کنیم و دیالوگ‌ها را مانند گفت‌وگوی واقعی شخصیت‌ها بخوانیم. مکث‌ها، تغییر لحن، ورود و خروج شخصیت‌ها و حتی سکوت‌ها می‌توانند بخشی از معنای متن باشند. به همین دلیل، خواندن نمایشنامه با خواندن رمان تفاوت دارد. در نمایشنامه، بسیاری از اطلاعات از طریق گفت‌وگو و موقعیت نمایشی منتقل می‌شوند و بخشی از جهان اثر عمداً برای تخیل مخاطب باقی می‌ماند.
درباره نویسنده و ناشر
محمد چرم‌شیر از نمایشنامه‌نویسان پرکار ادبیات معاصر ایران است و سابقه‌ی فعالیت در حوزه‌ی تئاتر، آموزش و دراماتورژی دارد. آثار او در قالب نمایشنامه‌های مستقل و مجموعه‌های مختلف منتشر شده‌اند و برخی نوشته‌هایش نیز روی صحنه رفته‌اند. نام او در میان نویسندگان معاصر تئاتر ایران با تجربه‌های متنوع در بازنویسی، اقتباس و خلق متن‌های نمایشی گره خورده است.
نشر چشمه نیز از ناشران باسابقه‌ی حوزه‌ی ادبیات ایران است که در کنار رمان، شعر و ادبیات ترجمه، آثاری در حوزه‌ی تئاتر و نمایشنامه نیز منتشر کرده است. این انتشارات فعالیت خود را از دهه‌ی ۱۳۶۰ آغاز کرده و در طول سال‌های فعالیتش دامنه‌ی موضوعی آثار خود را گسترش داده است.
چرا باید «به عرض حال جسارت گردید» را بخوانیم و برای چه کسانی مناسب است؟
«به عرض حال جسارت گردید» برای علاقه‌مندان به نمایشنامه و ادبیات نمایشی معاصر ایران انتخابی قابل توجه است؛ به‌خصوص برای خوانندگانی که می‌خواهند با بخشی از کارنامه‌ی محمد چرم‌شیر آشنا شوند. این کتاب همچنین می‌تواند برای دانشجویان و علاقه‌مندان تئاتر جذاب باشد، زیرا مطالعه‌ی نمایشنامه علاوه بر لذت ادبی، امکان بررسی زبان، شخصیت، دیالوگ و ساختار نمایشی را فراهم می‌کند.
اگر بیشتر به رمان و داستان کوتاه عادت دارید، خواندن این اثر می‌تواند تجربه‌ای متفاوت باشد. در نمایشنامه، خواننده باید بخشی از صحنه و فضای اثر را خودش در ذهن بسازد و از خلال زبان شخصیت‌ها به موقعیت نمایشی پی ببرد.
جمع‌بندی
«به عرض حال جسارت گردید» را می‌توان در امتداد فعالیت‌های محمد چرم‌شیر در عرصه‌ی نمایشنامه‌نویسی معاصر ایران دید؛ نویسنده‌ای که زبان، دیالوگ و ظرفیت‌های نمایشی متن را جدی می‌گیرد و سال‌ها در فضای تئاتر ایران فعالیت داشته است. عنوان اثر نیز با تکیه بر زبان رسمی و تعبیر «عرض حال»، از همان ابتدا توجه خواننده را به قدرت و ظرافت زبان جلب می‌کند.
انتشار این اثر از سوی نشر چشمه، آن را در دسترس علاقه‌مندان به ادبیات نمایشی معاصر قرار داده است. برای خواننده‌ای که به تئاتر، نمایشنامه و تجربه‌های متفاوت در ادبیات فارسی علاقه دارد، «به عرض حال جسارت گردید» می‌تواند فرصتی برای مواجهه با جهان نوشتاری یکی از نمایشنامه‌نویسان پرکار معاصر ایران باشد.