کتاب «دختر کوچولوی آفریقا-ملکهی بلشویک» اثر جرج برنارد شاو با ترجمه محمد قراگوزلو و انتشار نشر نگاه، مجموعهای از دو اثر متفاوت اما از نظر دغدغههای فکری به یکدیگر مرتبط از این نویسنده ایرلندی است. یکی از این آثار، «دختر کوچولوی آفریقا» را در مسیر جستوجوی خدا و حقیقت دنبال میکند و دیگری، «ملکهی بلشویک» را در فضای یک انقلاب خیالی و درگیری میان قدرت سیاسی قدیم و اندیشه انقلابی قرار میدهد.
وجه مشترک این دو اثر، علاقه همیشگی برنارد شاو به زیر سؤال بردن باورهای تثبیتشده است. او شخصیتهایش را در موقعیتهایی قرار میدهد که مجبور شوند درباره چیزهایی که ظاهراً بدیهی به نظر میرسند دوباره فکر کنند؛ از مفهوم خدا و دین گرفته تا عدالت، انقلاب، سلطنت و رابطه میان حاکم و مردم. به همین دلیل، با وجود تفاوت فضای دو داستان، هر دو نمونهای از همان طنز فکری و اجتماعی شناختهشده شاو هستند.
بخش نخست کتاب به اثری مربوط است که در منابع انگلیسی با عنوان The Adventures of the Black Girl in Her Search for God شناخته میشود. این اثر که نخستین بار در سال ۱۹۳۲ منتشر شد، داستان دختری آفریقایی است که از آموزشهای مذهبی مبلغان مسیحی راضی نیست و تصمیم میگیرد خودش به دنبال خدا و حقیقت بگردد. او در مسیر خود با شخصیتهای مذهبی مختلف روبهرو میشود که هرکدام میخواهند پاسخ خودشان را به او تحمیل کنند.
نکته مهم اینجاست که شاو از جستوجوی خدا برای نوشتن یک داستان مذهبی معمولی استفاده نمیکند. دختر داستان در واقع تبدیل به ابزاری برای پرسش از نهاد دین و شکلهای رسمی ایمان میشود. او حاضر نیست صرفاً به این دلیل که شخصی خود را صاحب حقیقت معرفی میکند، سخنان او را بپذیرد. همین ویژگی، داستان را به نوعی سفر فکری تبدیل میکند؛ سفری که در آن شخصیت اصلی باید میان پاسخهای آماده و تجربه شخصی خودش از حقیقت انتخاب کند.
در این مسیر، طنز شاو بسیار مهم است. او به جای اینکه مستقیماً مقالهای فلسفی درباره دین بنویسد، بحثهای جدی را در قالب موقعیتهای داستانی و برخورد شخصیتها مطرح میکند. به همین دلیل، بسیاری از ایدههای فلسفی و اجتماعی اثر در ظاهر ساده و حتی سرگرمکنندهاند، اما در لایه زیرین خود پرسشهایی جدی درباره ایمان، اقتدار و حقیقت دارند.
این اثر هنگام انتشار نیز بحثبرانگیز شد و واکنشهای تندی برانگیخت؛ برخی منتقدان و مخاطبان آن را حملهای به باورهای مسیحی میدانستند و حتی شاو به دلیل آن با اتهام کفرگویی روبهرو شد. در معرفیهای انگلیسی جدید کتاب نیز همچنان بر همین جنبه جنجالی و هجوآمیز آن تأکید شده است.
جستوجوی خدا یا جستوجوی حقیقت؟
یکی از جذابترین جنبههای «دختر کوچولوی آفریقا» این است که سفر شخصیت اصلی را نباید فقط یک جستوجوی دینی در نظر گرفت. دختر در آغاز به دنبال خداست، اما در طول مسیر با پرسشی بزرگتر روبهرو میشود: آیا حقیقت چیزی است که باید از دیگران دریافت کرد یا چیزی است که انسان باید خودش به آن برسد؟
شاو در اینجا با یکی از موضوعات همیشگی آثارش بازی میکند؛ شک کردن به اقتدار. شخصیتهایی که خودشان را صاحب حقیقت میدانند، یکی پس از دیگری در برابر پرسشهای ساده اما سرسختانه دختر قرار میگیرند. همین سادگی ظاهری پرسشها، موقعیتهای طنزآمیزی ایجاد میکند و در عین حال ضعف برخی پاسخهای قطعی و از پیش آماده را آشکار میسازد.
از این منظر، دختر داستان را میتوان نمادی از ذهنی دانست که حاضر نیست صرفاً به دلیل سنت، قدرت یا جایگاه اجتماعی گوینده، سخن او را بپذیرد. او میخواهد خودش ببیند، تجربه کند و تصمیم بگیرد.
ملکهی بلشویک؛ انقلاب در برابر قدرت
اثر دوم کتاب، Annajanska, the Bolshevik Empress، یک نمایشنامه یکپردهای است که شاو آن را در سال ۱۹۱۷ نوشت و نخستین اجرای آن در ۲۱ ژانویه ۱۹۱۸ در تئاتر کولیزیوم لندن انجام شد.
داستان در کشوری خیالی میگذرد که بهتازگی انقلابی شبیه انقلاب روسیه را پشت سر گذاشته است. شخصیت اصلی، آنّایانکا، دختر حاکم پیشین است؛ شخصیتی که برخلاف تصویری که از یک شاهزاده انتظار میرود، از کودکی از زندگی درباری فاصله گرفته و حتی مدتی به سیرک پیوسته است. حالا او در موقعیتی قرار گرفته که میان نظام قدیم و انقلاب تازهپا ایستاده است. در سوی دیگر، ژنرالی قرار دارد که به حکومت قدیم وفادار است و از نظم انقلابی جدید ناراضی است.
شاو در این نمایشنامه، انقلاب را صرفاً به شکل یک نبرد میان «خوبها» و «بدها» نشان نمیدهد. مسئله برای او پیچیدهتر است: چه اتفاقی میافتد وقتی کسانی که علیه قدرت شورش کردهاند، خودشان به قدرت میرسند؟ آیا انقلاب الزاماً به آزادی منجر میشود؟ و آیا کنار گذاشتن یک طبقه حاکم، به معنای از بین رفتن ساختار قدرت است؟
همین پرسشهاست که «ملکهی بلشویک» را از یک نمایشنامه سیاسی ساده جدا میکند.
طنز سیاسی برنارد شاو
شاو در «ملکهی بلشویک» از فضای انقلاب روسیه و تبوتاب سیاسی سال ۱۹۱۷ الهام گرفته است، اما کشور و شخصیتهای نمایشنامه کاملاً خیالیاند. همین فاصله به او اجازه میدهد به جای بازسازی مستقیم یک واقعه تاریخی، درباره ایده انقلاب و قدرت سیاسی شوخی و بحث کند. منابع انگلیسی نیز این نمایشنامه را اثری طنزآمیز و سیاسی میدانند که فضای پس از انقلاب روسیه را دستمایه قرار میدهد.
نکته جالب اینکه خود شاو در مقدمه نمایشنامه آن را اثری کوتاه و نمایشی برای تئاتر سرگرمی معرفی میکند و حتی با لحنی طنزآمیز درباره ساخت آن صحبت میکند. نمایشنامه در ابتدا برای اجرای کوتاه در تئاتر کولیزیوم نوشته شده بود و لحن تند و شوخ آن نیز با همین ساختار ارتباط دارد.
با این حال، پشت این شوخیها پرسش سیاسی مهمی قرار دارد. شاو به جای اینکه صرفاً طرف یکی از اردوگاههای سیاسی را بگیرد، خود مفهوم قدرت را به بازی میگیرد و نشان میدهد که انقلاب میتواند همزمان وعده آزادی و خطر شکلگیری اقتدار تازه را با خود داشته باشد.
زنانی که در برابر قدرت میایستند
نکته دیگری که این دو اثر را به یکدیگر نزدیک میکند، اهمیت شخصیتهای زن است. دختر آفریقایی در داستان نخست، به جای اینکه دریافتکننده منفعل حقیقت باشد، خودش پرسش میکند و تصمیم میگیرد. آنّایانکا نیز در نمایشنامه دوم، یک زن جوان و قدرتمند است که در میانه یک انقلاب سیاسی قرار میگیرد.
این توجه به زنان در آثار شاو اتفاقی نیست. او بارها شخصیتهایی خلق کرد که برخلاف نقشهای کلیشهای زمانه خود، از استقلال فکری و اراده برخوردار بودند. پژوهشهای مربوط به «Annajanska» نیز این شخصیت را در کنار زنان قدرتمند دیگری در آثار شاو بررسی کردهاند و بر علاقه نویسنده به شخصیتهای زن دارای قدرت و اراده تأکید دارند.
در «دختر کوچولوی آفریقا» قدرت بیشتر در قالب قدرت مذهبی و دانشی ظاهر میشود، در حالی که در «ملکهی بلشویک» با قدرت سیاسی و نظامی مواجهیم. اما در هر دو اثر، یک زن جوان در برابر ساختارهایی قرار میگیرد که میخواهند برای او تعیین کنند چه چیزی درست، مقدس یا سیاسی است.
درباره جرج برنارد شاو، مترجم و ناشر
جرج برنارد شاو، نمایشنامهنویس و منتقد ایرلندی، یکی از مهمترین چهرههای تئاتر مدرن و ادبیات انگلیسیزبان است. او در کنار نمایشنامهنویسی، فعالیت سیاسی و اجتماعی گستردهای داشت و از اعضای مهم جنبش فابیانی بود. علاقه او به سوسیالیسم، اصلاحات اجتماعی و نقد ساختارهای قدرت در بسیاری از آثارش بازتاب پیدا کرده است. شاو در سال ۱۹۲۵ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد. نگاه او به سیاست و جامعه نیز همیشه ساده و یکدست نبود؛ منابع زندگینامهای درباره او بر تناقضها و تغییرات فکریاش در طول زندگی تأکید دارند.
محمد قراگوزلو مترجم این مجموعه است و ترجمه فارسی «دختر کوچولوی آفریقا-ملکهی بلشویک» را برای مخاطب ایرانی فراهم کرده است. در چنین اثری، انتقال لحن طنزآمیز و گفتوگوهای ایدهمحور شاو اهمیت زیادی دارد، زیرا بخش مهمی از جذابیت متن نه فقط در داستان، بلکه در جدالهای کلامی و فکری شخصیتهاست.
نشر نگاه نیز از ناشران باسابقه ایرانی در زمینه ادبیات، علوم انسانی و آثار فکری است و انتشار این مجموعه، امکان آشنایی مخاطب فارسیزبان با دو اثر کمترشناختهشدهتر جرج برنارد شاو را فراهم کرده است.
چرا این کتاب را بخوانیم؟
«دختر کوچولوی آفریقا-ملکهی بلشویک» برای خوانندهای مناسب است که از ادبیات صرفاً داستانگو انتظار ندارد و دوست دارد هنگام خواندن با ایدهها و پرسشهای فلسفی و سیاسی نیز درگیر شود. اگر به آثار برنارد شاو، نمایشنامههای اجتماعی و سیاسی، طنز روشنفکرانه یا ادبیاتی که باورهای تثبیتشده را به چالش میکشد علاقه دارید، این مجموعه میتواند انتخاب جذابی باشد.
این کتاب بهخصوص برای کسانی خواندنی است که به موضوعاتی مانند دین و حقیقت، انقلاب، سوسیالیسم، قدرت سیاسی، طبقه اجتماعی و نقش زنان در ساختارهای قدرت علاقه دارند. همچنین اگر از شخصیتهایی لذت میبرید که به جای پذیرفتن پاسخهای آماده، سؤال میپرسند، دختر داستان نخست و آنّایانکا در نمایشنامه دوم احتمالاً برایتان جذاب خواهند بود.
البته بهتر است «دختر کوچولوی آفریقا-ملکهی بلشویک» را با این انتظار نخوانیم که شاو پاسخهای قطعی و بیطرفانهای درباره دین یا انقلاب ارائه میدهد. جذابیت اصلی او دقیقاً در ایجاد بحث و برهم زدن قطعیتهاست. شاو نویسندهای است که میخواهد مخاطب را وادار کند با باورهای خودش کلنجار برود؛ حتی اگر در نهایت با نویسنده موافق نباشد.
سخن پایانی
کتاب «دختر کوچولوی آفریقا-ملکهی بلشویک» مجموعهای از دو اثر متفاوت جرج برنارد شاو است که در ظاهر درباره دو موضوع جداگانه، یعنی جستوجوی خدا و انقلاب سیاسی، نوشته شدهاند؛ اما در عمق هر دو یک پرسش مشترک وجود دارد: انسان چگونه میتواند حقیقت را از میان روایتهایی که قدرت به او تحمیل میکند تشخیص دهد؟
دختر آفریقایی برای یافتن خدا از میان پاسخهای آماده عبور میکند و آنّایانکا در «ملکهی بلشویک» در دل یک انقلاب، معنای قدرت و تغییر سیاسی را به چالش میکشد. همین پیوند میان شک، قدرت و آزادی فکری است که باعث میشود این دو اثر، با وجود کوتاهی، همچنان برای خواننده امروز قابل تأمل باشند. ترجمه محمد قراگوزلو و انتشار این مجموعه توسط نشر نگاه نیز فرصتی فراهم کرده است تا مخاطب فارسیزبان با بخشی کمترخواندهشده از جهان فکری یکی از مهمترین نمایشنامهنویسان قرن بیستم آشنا شود.