کتاب «اگزیستانسیالیسم چیست؟» اثر سیمون دوبووار با ترجمه فرهاد کربلایی و انتشار نشر نگاه، اثری فلسفی برای آشنایی با یکی از مهمترین جریانهای فکری قرن بیستم است. دوبووار در این اثر تلاش میکند برخی سوءتفاهمهای رایج درباره اگزیستانسیالیسم را کنار بزند و توضیح دهد که این فلسفه صرفاً دعوتی به بدبینی، پوچی یا ناامیدی نیست؛ بلکه درباره وضعیت انسان، آزادی، انتخاب و مسئولیتی است که از همین آزادی ناشی میشود.
یکی از نکات جالب کتاب این است که خود دوبووار با تعریفهای بسیار ساده و یکخطی از اگزیستانسیالیسم موافق نیست. او توضیح میدهد که بارها از او خواستهاند این مکتب را در چند کلمه یا چند دقیقه توضیح دهد، اما معتقد است چنین فلسفهای را نمیتوان به یک فرمول کوتاه تقلیل داد.
برای دوبووار، مسئله اصلی از خود انسان آغاز میشود؛ انسانی که در جهانی از پیش آماده به دنیا میآید، اما باید درباره شیوه زندگی و ارزشهایی که انتخاب میکند تصمیم بگیرد.بنابراین اگزیستانسیالیسم در این کتاب بیشتر از آنکه یک مجموعه اصطلاحات پیچیده فلسفی باشد، نوعی پرسش درباره نحوه زیستن است.
آزادی و مسئولیت انسان
یکی از مفاهیم محوری اندیشه دوبووار، رابطه میان آزادی و مسئولیت است. اگر انسان موجودی آزاد باشد، نمیتواند تمام انتخابهای خود را به سرنوشت، طبیعت، جامعه یا شرایط بیرونی نسبت دهد.
البته این به معنای نادیده گرفتن محدودیتهای واقعی زندگی نیست. انسان همیشه در شرایطی مشخص زندگی میکند و انتخابهایش تحت تأثیر موقعیت اجتماعی، تاریخی و مادی قرار دارند. اما حتی درون همین محدودیتها، مسئله انتخاب و نحوه مواجهه با شرایط همچنان مطرح است.از همینجا مسئولیت به وجود میآید. آزادی اگر جدی گرفته شود، دیگر فقط یک امتیاز نیست؛ مسئولیتی است که انسان باید آن را بپذیرد.
آیا اگزیستانسیالیسم فلسفهای بدبینانه است؟
یکی از سوءتفاهمهایی که دوبووار در نوشتههای خود با آن مقابله میکند، این تصور است که اگزیستانسیالیسم انسان را موجودی محکوم به ناامیدی معرفی میکند.
در منابع فرانسوی مربوط به مجموعه نوشتههای دوبووار نیز آمده است که او در برابر این برداشت، بر این نکته تأکید میکند که اگزیستانسیالیسم میخواهد انسان را از تسلیهای دروغین و تسلیم شدن در برابر وضعیت موجود دور کند و در عوض به توانایی انسان برای ساختن زندگی خود اعتماد دارد. به همین دلیل، نگاه دوبووار را نمیتوان صرفاً «تاریک» دانست. اتفاقاً پذیرفتن اینکه جهان همیشه معنای آمادهای در اختیار ما نمیگذارد، میتواند به معنای پذیرفتن مسئولیت برای ساختن معنا باشد.
انسان چگونه معنای زندگی را میسازد؟
یکی از پرسشهای اساسی اگزیستانسیالیسم این است که اگر معنای زندگی از قبل و برای همه انسانها به یک شکل تعیین نشده باشد، انسان با زندگی خود چه میکند؟
در نگاه دوبووار، پاسخ در عمل و انتخاب قرار دارد. انسان فقط با فکر کردن درباره خودش به هویت نهایی نمیرسد؛ بلکه از طریق تصمیمها و کارهایی که انجام میدهد، خودش را شکل میدهد. از این زاویه، زندگی پروژهای ناتمام است. انسان دائماً در حال انتخاب، تغییر، ساختن و بازتعریف خود است.
این دیدگاه باعث میشود فلسفه دوبووار ارتباط نزدیکی با زندگی روزمره پیدا کند. پرسشهای فلسفی دیگر فقط درباره جهان و هستی نیستند؛ درباره این هستند که امروز چگونه زندگی کنیم و با انتخابهایمان چه نسبتی داشته باشیم.
رابطه آزادی فردی با دیگران
آزادی در اندیشه دوبووار در خلأ اتفاق نمیافتد. انسان در کنار انسانهای دیگر زندگی میکند و انتخابهای او میتواند بر زندگی دیگران اثر بگذارد.بنابراین نمیتوان اخلاق را کاملاً از آزادی جدا کرد. اگر من برای انتخابهای خودم اهمیت قائل باشم، باید به آزادی و وضعیت دیگران نیز توجه کنم.همین موضوع یکی از دلایلی است که اندیشه دوبووار از فلسفهای صرفاً فردگرایانه فاصله میگیرد. او انسان را موجودی منزوی نمیبیند؛ بلکه آزادی فرد را در جهان اجتماعی و در ارتباط با دیگران بررسی میکند.
نسبت سیمون دوبووار با سارتر
صحبت درباره اگزیستانسیالیسم دوبووار بدون اشاره به ژان پل سارتر دشوار است. دوبووار و سارتر از مهمترین چهرههای جریان اگزیستانسیالیستی فرانسه در قرن بیستم بودند و هر دو در شکلگیری فضای فکری پس از جنگ جهانی دوم نقش داشتند.
دوبووار در سال ۱۹۲۹ در رشته فلسفه در سوربن تحصیل کرد و در آزمون مشهور agrégation فلسفه، پس از سارتر رتبه دوم را به دست آورد. او بعدها به یکی از چهرههای اصلی جنبش اگزیستانسیالیستی تبدیل شد و همراه با سارتر در مجله Les Temps modernes فعالیت کرد.
با این حال، اهمیت دوبووار را نباید صرفاً در نسبت او با سارتر جستوجو کرد. او متفکری مستقل بود که در حوزه اخلاق، آزادی، جنسیت، سیاست و وضعیت زنان نظریههای مهمی مطرح کرد.
اگزیستانسیالیسم و اخلاق
یکی از جذابترین جنبههای کتاب، ارتباط میان اگزیستانسیالیسم و اخلاق است. اگر ارزشها از پیش و به شکل مطلق برای انسان تعیین نشده باشند، آیا هر کاری مجاز است؟پاسخ دوبووار منفی است. آزادی به معنای انجام هر کاری بدون توجه به پیامدهای آن نیست. انتخابهای انسان در جهانی اتفاق میافتند که دیگران نیز در آن حضور دارند.
بنابراین مسئله اخلاقی این نیست که انسان چگونه از تمام محدودیتها فرار کند، بلکه این است که چگونه در شرایط واقعی زندگی، مسئولانه انتخاب کند.
یک متن فلسفی برای زندگی روزمره
یکی از ویژگیهای «اگزیستانسیالیسم چیست؟» این است که فلسفه را از فضای کاملاً دانشگاهی بیرون میآورد. پرسشهایی مانند آزادی، انتخاب، مسئولیت، ارزش و معنای زندگی، مسائلی هستند که هر انسان ممکن است در مقطعی با آنها مواجه شود.
به همین دلیل، حتی اگر خواننده با فلسفه تخصصی آشنایی زیادی نداشته باشد، میتواند با پرسشهای کتاب ارتباط برقرار کند. این اثر بیشتر از اینکه بخواهد فهرستی از اصطلاحات فلسفی ارائه دهد، تلاش میکند نشان دهد یک دیدگاه فلسفی چگونه میتواند بر نحوه نگاه ما به زندگی اثر بگذارد.
درباره نویسنده، مترجم و ناشر
سیمون دوبووار فیلسوف، نویسنده و متفکر فرانسوی بود که در سال ۱۹۰۸ در پاریس متولد شد و در سال ۱۹۸۶ درگذشت. او علاوه بر فعالیت فلسفی، رمان، خاطرات و مقالههای متعددی نوشت و با آثاری مانند «جنس دوم» تأثیر عمیقی بر اندیشه فمینیستی قرن بیستم گذاشت. منابع انگلیسی او را یکی از تأثیرگذارترین متفکران نسل خود معرفی میکنند.
فرهاد کربلایی مترجم فارسی «اگزیستانسیالیسم چیست؟» است و ترجمه او این اثر فلسفی را برای مخاطب فارسیزبان در دسترس قرار داده است.
نشر نگاه ناشر نسخه فارسی کتاب است و این اثر را در مجموعه آثار فلسفی و علوم انسانی خود منتشر کرده است.
چرا این کتاب را بخوانیم؟
«اگزیستانسیالیسم چیست؟» برای کسانی مناسب است که میخواهند با اگزیستانسیالیسم آشنا شوند، اما ترجیح میدهند ورودشان به این جریان فکری از مسیر نوشتههای خود یکی از مهمترین متفکران آن باشد.
این کتاب برای علاقهمندان به فلسفه، اخلاق، آزادی، معنای زندگی و اندیشههای سیمون دوبووار انتخاب مناسبی است. همچنین اگر پیش از این با نامهایی مانند سارتر، کامو و دوبووار روبهرو شدهاید و میخواهید بفهمید اگزیستانسیالیسم دقیقاً درباره چه چیزی صحبت میکند، این کتاب میتواند نقطه شروع خوبی باشد.
مهمتر از همه اینکه کتاب به خواننده یادآوری میکند فلسفه الزاماً مجموعهای از پاسخهای قطعی نیست؛ گاهی ارزش فلسفه در پرسشهایی است که درباره انتخابها و شیوه زندگی خودمان ایجاد میکند.
سخن پایانی
کتاب «اگزیستانسیالیسم چیست؟» اثر سیمون دوبووار با ترجمه فرهاد کربلایی و انتشار نشر نگاه تلاشی برای توضیح یکی از مهمترین جریانهای فلسفی قرن بیستم از زاویه نگاه متفکری است که آزادی و مسئولیت را در مرکز توجه خود قرار میدهد.
دوبووار اگزیستانسیالیسم را فلسفهای برای تسلیم شدن در برابر پوچی نمیداند. برعکس، انسان را با مسئولیت انتخابهایش روبهرو میکند و نشان میدهد که زندگی، حتی در شرایط دشوار، عرصهای برای تصمیم گرفتن و معنا بخشیدن است.
شاید مهمترین پرسش باقیمانده پس از خواندن کتاب همین باشد: اگر قرار نیست معنای زندگی به شکل آماده در اختیار ما قرار گرفته باشد، با آزادی خودمان چه خواهیم کرد؟