کتاب «سینگورینگ» اثر علی خدایی، از آن دست آثاری است که مرز میان داستان، خاطره و ناداستان را به شکلی ظریف جابهجا میکند. این کتاب که توسط نشر چشمه منتشر شده، خواننده را به گذشته میبرد؛ به اصفهان و تهران، به خیابانها و خانهها، مدرسهها، سینماها، کتابفروشیها، صداهای رادیو و آدمهایی که بخشی از زندگی نویسنده و حافظه یک نسل را ساختهاند. «سینگورینگ» در ۲۱ فصل کوتاه شکل گرفته و روایت آن خطی نیست؛ گذشته و حال در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا تصویری شخصی و در عین حال جمعی از روزگار گذشته ساخته شود.
«سینگورینگ» درباره چیست؟
علی خدایی در «سینگورینگ» بیش از آنکه بخواهد یک داستان با آغاز و پایان مشخص تعریف کند، به سراغ تکههای زندگی میرود. کودکی، جوانی، شهر، خانواده، دوستان، موسیقی، کتاب و خاطره در کنار هم قرار میگیرند و مجموعهای از لحظهها را میسازند که ارزش آنها نه لزوماً در بزرگ و استثنایی بودن اتفاقات، بلکه در جزئیاتی است که به مرور زمان اهمیت پیدا کردهاند.
بخش مهمی از کتاب به اصفهان اختصاص دارد؛ شهری که در بسیاری از نوشتههای علی خدایی حضوری پررنگ دارد. نویسنده از زمانی مینویسد که در کودکی به اصفهان آمد و زندگی در این شهر، خیابانها و محلههای آن، به تدریج بخشی از هویت و نگاه او را شکل داد. در کنار خاطرات کودکی، سالهای بزرگسالی و تجربه زندگی در اصفهان و تهران نیز وارد روایت میشوند.
اصفهان؛ شهری که در خاطره زنده میماند
یکی از مهمترین ویژگیهای «سینگورینگ»، تبدیل شدن اصفهان به چیزی فراتر از یک مکان جغرافیایی است. شهر در این کتاب بیشتر شبیه موجودی زنده است که از خلال خاطرات نویسنده شناخته میشود. خیابانها، خانهها، مدرسهها، سینماها و کتابفروشیها تنها مکان نیستند؛ هرکدام حامل بخشی از گذشتهاند.
نویسنده به سراغ مکانهایی میرود که ممکن است دیگر وجود نداشته باشند، نامشان تغییر کرده باشد یا شکل و کارکرد گذشته خود را از دست داده باشند. به همین دلیل، خواندن کتاب تا اندازهای شبیه قدم زدن در شهری است که همزمان واقعی و خاطرهای است؛ شهری که بخشی از آن در زمان حال وجود دارد و بخش دیگر فقط در حافظه باقی مانده است.
کودکی و جزئیات کوچک زندگی
علی خدایی از نویسندگانی است که به جزئیات توجه ویژهای دارد و همین ویژگی در «سینگورینگ» نیز دیده میشود. خاطرهها اغلب از دل چیزهای ظاهراً ساده بیرون میآیند: یک خانه، یک خیابان، غذایی که زمانی پخته شده، صدایی از رادیو یا نام یک خواننده.
در چنین روایتی، اتفاقات کوچک میتوانند به اندازه رویدادهای بزرگ اهمیت پیدا کنند. یک صدا یا بو میتواند سالها را پشت سر بگذارد و شخص را دوباره به دوران کودکی برگرداند. به همین دلیل، «سینگورینگ» تنها درباره گذشته علی خدایی نیست؛ درباره سازوکار شکلگیری خاطره نیز هست.
موسیقی، رادیو و حافظه یک نسل
موسیقی یکی دیگر از عناصر مهم کتاب است. خدایی در کنار خاطرات شخصی، از تجربه شنیدن موسیقی و خوانندگان سالهای گذشته مینویسد و از طریق آنها بخشی از فضای فرهنگی دوران جوانی خود را بازسازی میکند. در کتاب از رادیو، برنامههای موسیقی و خوانندگانی که برای نویسنده خاطرهساز بودهاند نیز یاد میشود.
این بخشها سبب میشوند «سینگورینگ» از یک خاطرات شخصی فراتر برود. خواننده ممکن است بعضی از این تجربهها را مستقیماً نداشته باشد، اما سازوکار خاطره برایش آشناست: اینکه یک ترانه، صدا یا برنامه رادیویی بتواند ناگهان تصویری قدیمی را زنده کند.
گذشته و حال در یک روایت غیرخطی
ساختار «سینگورینگ» خطی نیست و همین مسئله با موضوع اصلی کتاب، یعنی حافظه، تناسب زیادی دارد. خاطرات انسان نیز معمولاً مانند یک خط مستقیم از گذشته به حال حرکت نمیکنند. یک اتفاق در زمان حال میتواند خاطرهای بسیار قدیمی را زنده کند و همان خاطره، ذهن را به سالها یا آدمهای دیگری ببرد.
خدایی نیز چنین حرکتی را در روایت خود ایجاد میکند. فصلهای کوتاه کتاب مانند قطعاتی هستند که در کنار یکدیگر تصویری گستردهتر از زندگی و شهر میسازند. در نتیجه، خواننده بیش از آنکه منتظر یک خط داستانی مشخص باشد، با جریان تداعیها و خاطرات نویسنده همراه میشود.
«سینگورینگ»؛ ناداستانی در مرز داستان و زندگی
درباره ماهیت کتاب، برخی منابع آن را در حوزه ناداستان قرار دادهاند و نقدی درباره اثر نیز تأکید میکند که «سینگورینگ» داستان به معنای معمول نیست، بلکه ناداستانی متشکل از فصلهای کوتاه است. در عین حال، شیوه روایت علی خدایی همچنان از تجربه داستاننویسی او تأثیر گرفته است. همین ویژگی، کتاب را برای خوانندهای که به ادبیات خاطرهمحور علاقه دارد جذاب میکند. در «سینگورینگ» مرز میان واقعیت و روایت ادبی کاملاً خشک و مشخص نیست و نویسنده از امکانات ادبی برای بازسازی تجربههای واقعی استفاده میکند.
عنوان «سینگورینگ» چه معنایی دارد؟
عنوان کتاب نیز به گذشته و خاطره پیوند خورده است. «سینگورینگ» نام مدلی از رادیو بوده که در دهه ۱۳۵۰ در ایران شناخته شده بود. انتخاب این نام برای کتاب، از همان ابتدا ذهن خواننده را به جهان صدا، موسیقی، رادیو و خاطرات نسلهای گذشته میبرد.
به این ترتیب، عنوان کتاب تنها یک نام نیست؛ میتوان آن را دریچهای به فضای تاریخی و حسی اثر دانست. رادیو وسیلهای است که صدا را از فاصلهای دور وارد خانه میکرد و در زندگی روزمره مردم حضور داشت؛ درست مانند خاطرههایی که سالها بعد از طریق یک صدا یا نام دوباره به ذهن بازمیگردند.
دوستان، خانواده و آدمهای فراموشنشدنی
«سینگورینگ» فقط درباره مکانها نیست. آدمها نیز جایگاه مهمی در حافظه نویسنده دارند. خانواده، پدر و مادر، دوستان قدیمی و چهرههایی از فضای فرهنگی اصفهان و تهران در بخشهای مختلف کتاب حضور پیدا میکنند.
یکی از بخشهای مورد توجه کتاب، یادکرد علی خدایی از زاون قوکاسیان، سینماگر و منتقد شناختهشده اصفهانی است. این بخش نمونهای از شیوهای است که نویسنده با آن، خاطره افراد را به خاطره شهر پیوند میزند. خانهها و آدمها در «سینگورینگ» از یکدیگر جدا نیستند؛ هر آدم بخشی از تاریخ شخصی و هر خانه بخشی از حافظه شهری است.
نوستالژی در «سینگورینگ»
نوستالژی در این کتاب صرفاً حسرت گذشته نیست. علی خدایی تلاش میکند گذشته را با جزئیات آن به یاد بیاورد و چیزهایی را که ممکن است در گذر زمان محو شوند، دوباره در برابر چشم خواننده قرار دهد.
از همین منظر، نوستالژی «سینگورینگ» جنبهای جمعی نیز پیدا میکند. ممکن است خواننده در اصفهان بزرگ نشده باشد یا بخشی از خاطرات نویسنده را تجربه نکرده باشد، اما با احساس ازدسترفتن مکانها، تغییر شهرها و دور شدن از دوران کودکی آشناست. نقدی درباره کتاب نیز بر همین وجه مشترک میان خاطرات شخصی خدایی و خاطرات جمعی نسلهای گذشته تأکید کرده است.
نثر علی خدایی در «سینگورینگ»
نثر کتاب به جای آنکه به سمت روایتهای پرحادثه برود، بر مشاهده و جزئیات تکیه دارد. خدایی از کنار عناصر روزمره زندگی به سادگی عبور نمیکند و تلاش میکند کیفیت حسی آنها را نیز ثبت کند.
همین ویژگی باعث میشود فضای کتاب بیش از آنکه صرفاً اطلاعاتی درباره گذشته ارائه کند، حالوهوای گذشته را منتقل کند. خواننده با مجموعهای از تصاویر، صداها، آدمها و مکانها روبهرو میشود که در کنار هم تصویری شخصی از یک دوره تاریخی میسازند.
درباره علی خدایی و جایگاه «سینگورینگ» در آثار او
علی خدایی، نویسنده ایرانی متولد ۱۳۳۷ در تهران و ساکن اصفهان است. او بیشتر با داستانهایش شناخته میشود و مجموعه «تمام زمستان مرا گرم کن» از آثار مهم کارنامه اوست که جایزه هوشنگ گلشیری را نیز به دست آورده است. او همچنین سابقه داوری در جایزه گلشیری را داشته است.
«سینگورینگ» را میتوان در ادامه علاقه خدایی به پیوند دادن داستان و زندگی دانست؛ با این تفاوت که در این اثر، زندگی و خاطره حضور پررنگتری پیدا کردهاند. یک گفتوگو درباره کتاب نیز بر همین حرکت تدریجی در آثار او، از داستان به سمت ناداستان و غلبه بیشتر زندگی بر داستان، تأکید کرده است.
درباره نویسنده و ناشر
علی خدایی نویسندهای است که بخش مهمی از هویت ادبی او با توجه دقیق به زندگی روزمره، شهر و خاطره شکل گرفته است. در «سینگورینگ» این ویژگی بیش از گذشته خود را نشان میدهد و اصفهان به یکی از عناصر اصلی جهان کتاب تبدیل میشود.
«سینگورینگ» توسط نشر چشمه منتشر شده است. این کتاب در چاپ دوم خود ۱۶۰ صفحه دارد و در قالب کتابی رقعی و شومیز عرضه شده است. نخستین انتشار آن در سال ۱۴۰۳ بوده و اطلاعات کتابشناختی نسخههای موجود نیز همین مشخصات را تأیید میکنند.
چرا باید «سینگورینگ» را بخوانیم و کتاب برای چه کسانی مناسب است؟
«سینگورینگ» برای خوانندهای مناسب است که از ادبیات خاطرهمحور، ناداستان، روایتهای شهری و نوشتههایی درباره گذشته لذت میبرد. علاقهمندان به اصفهان نیز احتمالاً ارتباط ویژهای با بخشهای مختلف کتاب برقرار میکنند، زیرا شهر در این اثر تنها پسزمینه اتفاقات نیست و خود به یکی از موضوعات اصلی روایت تبدیل شده است.
این کتاب همچنین برای کسانی جذاب است که به رابطه میان خاطره شخصی و حافظه جمعی علاقه دارند. اگر دوست دارید بدانید چگونه یک خیابان، یک خانه، یک صدای رادیو یا یک قطعه موسیقی میتواند بخشی از گذشته را دوباره زنده کند، «سینگورینگ» تجربهای متفاوت از ادبیات معاصر فارسی پیش روی شما میگذارد.
جمعبندی
«سینگورینگ» علی خدایی کتابی درباره به یاد آوردن است؛ به یاد آوردن آدمها، شهرها، صداها، خانهها و لحظههایی که در ظاهر ساده بودهاند اما با گذشت زمان ارزش بیشتری پیدا کردهاند. اصفهان و تهران در این کتاب فقط دو شهر نیستند؛ آنها بخشی از حافظه نویسنده و تصویری از تغییرات زندگی در طول چند دههاند.
علی خدایی با روایتی غیرخطی و جزئینگر، گذشته را به حال پیوند میدهد و نشان میدهد که خاطره چگونه میتواند مکانهایی را که تغییر کردهاند و آدمهایی را که از زندگی ما دور شدهاند، دوباره زنده کند. «سینگورینگ» در نهایت دعوتی است به مکث کردن، به یاد آوردن و دیدن ارزش چیزهایی که شاید در زمان وقوعشان چندان مهم به نظر نمیرسیدند.